چرا هنگامی که از بسته bidi استفاده می‌کنیم، باید فاصله فرمول‌های شماره‌دار برعکس حالت چپ به راست باشد؟

Question

در پاسخ به این پرسش، آمده است که

در متون انگلیسی، متن از سمت چپ شروع می‌شود و اگر شماره فرمول در سمت چپ باشد، فاصله بیشتری وجود دارد در حالی که اگر شماره فرمول در سمت راست باشد، فاصله کمتری وجود دارد. حالا این را با حالت فارسی مقایسه کن. زمانی که فارسی می‌نویسی، از سمت راست می‌نویسی بنابراین شماره فرمول در سمت راست فاصله بیشتری باید تولید کند و شماره فرمول در سمت چپ باید فاصله کمتری تولید کند که دقیقاً همینطور هست و رفتاری است کاملاً طبیعی.

اگر کتاب TeXBook رو بخونی می‌بینی که خود Knuth گفته زمانی که از \leqno (برای قرار دادن شماره فرمول در سمت چپ) استفاده می‌کنید فاصله بیشتری نسبت به \eqno (برای قرار دادن شماره فرمول در سمت راست) قرار می‌گیرد. این موضوع در صفحه ۱۸۷ کتاب اومده. متن دقیقش اینه:

Nowadays people are using right-hand equation numbers more and more,
because a display most often comes at the end of a sentence or clause, and
the right-hand convention keeps the number from intruding into the clause.
Furthermore, it's often possible to save space when a displayed equation
follows a short text line, since less space is needed above the display;
such savings are not possible with |\leqno|, because there's no room for
overlap. For example, there is less space above display~(15) than there is
above~(16) in our illustrations of\/ |\eqno| and |\leqno|, although the
formulas and text are otherwise identical.

شماره فرمول ۱۵ در سمت راست و شماره فرمول ۱۶ در سمت چپ در این صفحه هست.

حال پرسش این است: اگر فاصله فرمول‌های شماره‌دار در حالت راست به چپ همانند حالت چپ به راست باشد، چه مشکلی وجود خواهد داشت؟

Answer 1

برای پاسخ به این پرسش، می‌توان دو تفاوت بین دستور \eqno و \leqno را در نظر گرفت.

1. تفاوت در فاصله عمودی ایجاد شده.
2. تفاوت در محل قرارگیری شماره فرمول.

برای درک موضوع بدون اینکه متن راست به چپ بنویسیم و بدون اینکه از لاتک استفاده کنیم، می‌توانیم کمی آزمایش کنیم.

آزمایش نخست

من یک نوشتار ساده در plain TeX ایجاد می‌کنم. دو فرمول با شماره یکسان، در هر دو شماره فرمول سمت چپ قرار می‌گیرد. اما یکی را با \eqno و دیگری را با \leqno.

\parindent=0pt

This is a test which contains some text and some more text until 
we get to next line to see what happens to the vertical spacing
$$
1+2=3\eqno\hbox{%
\hbox to .01pt{}
\rlap{\hskip-\displaywidth
(1)}}
$$
This is a test which contains some text and some more text until 
we get to next line to see what happens to the vertical spacing
$$
1+2=3\leqno(1)
$$
This is a test which contains some text and some more text until 
we get to next line to see what happens to the vertical spacing
\bye

کافیه این نمونه رو با دستور

pdftex filename.tex

پردازش کنید تا خروجی زیر رو بگیرید

به نکات زیر توجه کنید

• برای قرار دادن شماره فرمول نخست در سمت چپ من از دستور \eqno استفاده کردم در حالی که برای قرار دادن شماره فرمول دوم من از دستور \leqno استفاده کردم.

• متن از سمت چپ شروع می‌شود و هر دو شماره فرمول نیز در سمت چپ قرار دارد.

• شماره فرمول نخستین به متن بالاییش خیلی نزدیکه و فاصله عمودی قبل و بعد از فرمول یکسان نیست که خروجی خیلی زشتی رو تولید کرده در صورتی که شماره فرمول دومی زیباست و مشکلی نداره.

آزمایش دوم

حالا بیاییم دو شماره فرمول در سمت راست ایجاد کنیم اما یکی را با \eqno و دیگری را با \leqno.

\parindent=0pt

This is a test which contains some text and some more text until 
we get to next line to see what happens to the vertical spacing
$$
1+2=3\eqno(1)
$$
This is a test which contains some text and some more text until 
we get to next line to see what happens to the vertical spacing
$$
1+2=3\leqno\hbox{%
\hbox to .01pt{}
\llap{
(1)\hskip-\displaywidth}}
$$
This is a test which contains some text and some more text until 
we get to next line to see what happens to the vertical spacing
\bye

به نکات زیر توجه کنید

• برای قرار دادن شماره فرمول نخست در سمت راست من از دستور \eqno استفاده کردم در حالی که برای قرار دادن شماره فرمول دوم من از دستور \leqno استفاده کردم.

• متن از سمت چپ شروع می‌شود، در سمت راست پایان می‌یابد و هر دو شماره فرمول نیز در سمت راست قرار دارد.

• قضاوت در مورد فاصله عمودی شماره فرمول‌ها را به خواننده می‌سپارم.

اما نتیجه این دو آزمایش چیست؟

اگر شماره فرمول قرار است در همان سمتی قرار بگیرد که متن از آن سمت آغاز شده است، برای رعایت فاصله عمودی و زیبایی متن باید از دستور \leqno استفاده کرد و اگر سمت قرارگیری شماره فرمول و سمتی که متن آغاز می‌شود مخالف هم هستند باید از \eqno برای قرار دادن شماره فرمول استفاده کرد.

این دقیقاً همان کاری است که بسته bidi انجام می‌دهد.